Êla Baravî

Êla Baravî yek ji êl û eşîrên Kurd ên kevnar û naskirî ye ku bi eslê xwe bi erdnîgariya çemê Firatê û herêmên derdora wê ve girêdayî ye. Ev êl di nava dîrokê de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê belav bûye û di warê civakî û çandî de xwedî cihekî girîng e.
Li jêr agahiyên berfireh der barê esil, erdnîgarî û rewşa êla Baravî de hatine rêzkirin:

1. Wateya Nav û Eslê Eşîrê

Wateya “Barav”: Navê “Barav” ji termê erdnîgariyê yê ku tê wateya “ber avê” ango herêmên li kêleka çeman hatî girtin. Eşîra Baravî navê xwe ji deşta berfireh û herêmên avî yên li ser sinorê çemê Firatê (li herêmên mîna Bêrecûk û Halfêtiyê) girtiye.
Eslê Êlê: Bi eslê xwe, navenda dîrokî ya vê êlê li Bakurê Kurdistanê ye, bi taybetî li herêmên ku dikevin herêma di navbera Riha û Dîlokê de, li herêmên nêzîkî çemê Firatê.

2. Koçberî û Belavbûna Wan li Rojavayê Kurdistanê

Wekî gelek eşîrên din ên Kurd, di encama şert û mercên dîrokî, siyasî û aborî yên sedsalên borî de, beşek ji êla Baravî koçî Rojavayê Kurdistanê kiriye.
Ew li herêmên mîna Cizîrê, Kobanî û herêmên din ên ser bi parêzgeha Hesîçeyê hatine bicihkirin.
Ev koçberî bi demê re bûye sedem ku Baravî bibin beşek sereke ji tevna civakî û demografîk a Rojavayê Kurdistanê.

3. Beşa Baraviyan li Tiltemirê

Beşek girîng û berbiçav ji êla Baravî niha li navçeya Tiltemirê û gundewarên derdora wê dijîn.
Cihê Jiyanê: Tiltemir li ser Çemê Xabûrê ye. Ev herêm ji mêj ve bûye cihê jiyana hevbeş a gelek pêkhateyan (Kurd, Asûrî/Suryanî, Ereb û hwd.). Baraviyên li vê herêmê bi giranî di gundên derdora Tiltemirê de bi cih bûne.
Jiyana Aborî: Baraviyên li Tiltemirê bi piranî bi çandinî û ajotinê, xwedîkirina ajalvaniyê û bazirganiya herêmî re mijar bûne. Ji ber ku herêma Xabûrê deşteke pir berdar e, aboriya wan li ser bingeha berhemên çandiniyê avabûye.
Pêgeha Civakî: Di nava civaka herêmî ya Tiltemirê de, Baravî xwedî gotin û pêgeheke xurt a civakî ne. Wan bi gelên din ên herêmê re (bi taybetî bi civata Aşûrî ya herêma Xabûrê re) bi salan e di nava aştî, cîrantiyeka baş û rêzgirtineka hevbeş de dijîn.

4. Taybetmendiyên Çandî û Civakî

Ziman û Kevneşopî: Baravî bi Kurmancîya herêmî ya resen diaxivin. Kevneşopiyên eşîrtiyê, rêzgirtina ji bo mezinan, mêvanheziya xurt û parastina nirxên civakî di nava wan de pir kûr in.
Têkiliyên Xizmatiyê: Tevî ku beşek ji wan li Bakur û beşek li Rojavayê Kurdistanê ne, têkiliyên malbatî û xizmatiyê di navbera wan de heta astekî hatiye parastin.

1. Dîroka Koçberî û Cihwarbûna Li Herêma Xabûrê

Koçberiya êla Baravî ya ber bi Rojavayê Kurdistanê ve bi giranî bi guherînên sînorên siyasî yên sedsala 20î re girêdayî ye:
Bandora Sînorên Nû (Piştî Peymana Lozanê): Bi xêzkirina sînorên di navbera Tirkiye û Sûriyê de (li ser çemê Xetayê û Cizîrê), gelek malbat û êlên ku li ser herdu aliyên sînor bûn, di navbera du dewletan de man. Beşek ji Baraviyên ku li herêmên Bêrecûk û Halfêtiyê bûn, bi demê re derbasî aliyê Sûriyê bûn û li deştên berdar ên Cizîrê û bi taybetî li geliyê Çemê Xabûrê bi cih bûn.
Sedemên Aborî û Ewlehiyê: Xabûr ji ber axa xwe ya pir berdar û avî her tim ji bo koçberên ku bi çandinî û ajotinê re mijûl dibûn bûye armanceke sereke. Baravî bi hatina xwe ya vê herêmê re bûn xwediyê erdên çandiniyê yên mezin.

2. Gund û Cihên Niştecihbûnê yên li Tiltemirê

Navçeya Tiltemirê û bi taybetî gundewarên li ser herdu peravên Çemê Xabûrê, gelek gundên Baraviyan hene:
Belavbûna li Ser Peravên Xabûrê: Baravî bi giranî di gundên ku dikevin bakur û rojavayê Tiltemirê de hatine bicihkirin. Ev gund ji ber nêzîkbûna bi avê re, ji bo çandiniya avî (genim, ceh, pembû û sebze) pir guncaw in.
Cîrantiya bi Pêkhateyên Din Re: Li herêma Tiltemirê, Baravî ne tenê bi Kurdên herêmên din re, di heman demê de bi civata Aşûrî-Suryanî re ku bi hezaran salan e li ser Xabûrê dijîn, cîrantiyeka nêzîk dimeşînin. Ev têkilî li ser bingeha rêzgirtina çandî û aborî ya hevbeş hatiye avakirin.

3. Sîstema Civakî û Rûspîtiya Eşîrê

Wekî gelek eşîrên din ên li Rojavayê Kurdistanê, di nava Baraviyan de jî sazûmaniya civakî xwedî girîngiyeke mezin e:
Rola Rûspî û Mezinan: Di nava eşîrê de pirsgirêkên navxweyî an jî nakokiyên bi cîranan re bi rêya mezinên eşîrê, rûspî û kesayetên bi nav û deng tên çareserkirin. Ev sîstema kevneşopî ji bo parastina yekitî û aramiya civakî wekî pirekî tevdigere.
Çanda Alîkariyê: Di şîn, şahî, karên çandiniyê û demên zehmet de, Baravî bi ruhê hevkariyê yê xurt tevdigerin.

Çand, ziman, kevneşopî û taybetmendiyên xwarinê yên êla Baravî bi awayekî kûr bi erdnîgariya wan a li ser peravên çeman (navê “Barav” bi xwe tê wateya “ber avê” ango qeraxên avê) û jiyana wan a li herêmên Mezopotamyaya Jorîn ve girêdayî ye. Ji ber ku ev êl li herêmên wekî Batman, Mêrdîn, Amed, Şingal û her wiha li Rojavayê Kurdistanê (mîna herêma Tiltemirê) belav bûye, xwedî çandeke dewlemend û pirreng e.
Li jêr taybetmendiyên bingehîn ên ziman, çand û kevneşopiyên Baraviyan hatine vegotin:

1. Ziman û Zarave

Kurmanciya Resen a Herêmî: Baravî bi piranî bi zaravaya Kurmancî diaxivin. Kurmanciya ku di nava vê êlê de tê axaftin, bi taybetmendiyên xwe yên herêmî yên Mezopotamyaya Jorîn tê naskirin. Ew xwedî dewlemendiyeke mezin a gotinên pêşiyan, metelok, dengbêjî û termên taybet ên çandiniyê û erdnîgariyê ne.

2. Çand û Kevneşopiyên Civakî

Sazûmaniya Eşîrtiyê û Rûspîtî: Wekî gelek êlên Kurd ên kevnar, di nava Baraviyan de jî rêgezên civakî, mezinahî û rûspîtî xwedî cihekî girîng in. Pirsgirêkên malbatî an civakî bi rêya mezinên êlê û bi diyalogê tên çareserkirin.
Mêvanhezî û Hevgirtin: Mêvanperwerî di nava wan de pîvaneke bingehîn e. Her wiha di şîn, şahî û xebatên çandiniyê de hevgirtineke xurt heye.
Folklor û Mûzîk: Kevneşopiyên dawetên bi dehol û zirne, lîstikên govendê (wekî Delîlo û Giranî) û stranên gelêrî beşekî veqetandî yê çanda wan in. Dengbêjî û çîrokbêjî di parastina bîra dîrokî ya êlê de xwedî roleke mezin e.

3. Taybetmendiyên Xwarinê (Kevneşopiya Xwarinê ya Baravî)

Ji ber ku cihwarên wan bi piranî li deştên berdar û li nêzî çeman (Firat, Dîcle û Xabûr) bûn, çanda xwarina wan li ser bingeha berhemên çandiniyê, ajotinê û xwarinên herêmî yên Mezopotamyaya Jorîn ava bûye:
Berhemên Genim û Bulgur: Bulgur di pêjgeha wan de xwedî cihekî sereke ye. Xwarinên wekî girar, pilavên cuda û cureyên kutilkan (kutilkên sêniyê an qorsik) pir tên xwarin.
Xwarinên bi Goşt û Berhemên Xwezayî: Xwarinên ku bi goştê pez û berhemên xwemalî tên çêkirin, di naskirina xwarinên wan de cih digirin. Her wiha sebzeyên herêmî û cureyên nanên tîr û nerm (nanê tîr û nanê sêniyê) di nava xwarinên rojane de girîng in.